Me
Tamarindus indica
Tán rộng, lá kép lông chim nhỏ mịn và quả đậu chua dùng nấu ăn, bền với gió và hạn khi đã lớn.
Chăm sóc và vị trí
Cần nắng đầy đủ, đất thoát nước (tốt nhất là đất cát pha ẩm, màu mỡ); chịu hạn rất tốt khi đã bén rễ và rất chịu gió, nhưng sợ sương giá và chịu mặn thấp nên không trồng sát biển. Cây cao tới 12–20 m với tán rộng, cần tỉa tạo một thân chính khi còn nhỏ; quả đậu rụng gây bẩn; nhân giống bằng hạt, giâm cành hoặc ghép.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 1500 cm · Tán tối đa (cm): 1200 cm
Điều cần lưu ý
PFAF không ghi nguy hại nào, nhưng chưa có xếp hạng độc tính chính thức cho mèo, chó hay trẻ em nên không khẳng định an toàn cho các đối tượng này; chỉ ăn quả khi đã xác định đúng loài và rửa sạch. Ở đô thị, rủi ro chính là cây rất lớn (UF/IFAS 40–65 ft, tức khoảng 12–20 m, tán rộng 12–15 m), quả đậu giòn rơi xuống vỉa hè gây bẩn, bóng dày cản cây khác mọc dưới tán và cần cắt tỉa để có thân khỏe.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Chọn chỗ nắng đầy đủ, đủ rộng cho tán 12–15 m, đất tơi, thoát nước, pH khoảng 5,5–6,5. UF/IFAS cho phép trồng ở đường không vỉa hè, dải cỏ rộng trên 1,8 m, ô đỗ xe trên khoảng 18 m² hoặc dải phân cách và ghi rễ không phải vấn đề, trong khi PFAF mô tả hệ rễ lan rộng với rễ cọc sâu; vì vậy khoảng cách tới nhà, đường ống, vỉa hè và dây điện vẫn cần khảo sát hiện trường. Tránh trồng sát bờ biển vì cây chịu mặn thấp. Trồng trên đất công cần được chủ đất hoặc cơ quan quản lý cây xanh cho phép.
Ánh sáng
Cần nắng đầy đủ: UF/IFAS xếp cây ưa nắng và PFAF ghi cây không mọc được dưới bóng râm. Lá kép mịn cho bóng lốm đốm (UF/IFAS cho rằng vẫn đủ nắng cho cỏ mọc dưới tán, còn PFAF ghi bóng dày cản cỏ). Cây rất nhạy với sương giá, chỉ hợp vùng nóng, kể cả vùng khô hạn.
Tưới nước
Chịu hạn rất tốt khi đã bén rễ (UF/IFAS xếp mức cao); NTBG ghi lá có thể rụng ngắn ngày ở vùng rất khô vào mùa nóng. Cây mọc chậm (PFAF: cây con tăng khoảng 60 cm mỗi năm), nên tưới đều cho cây mới trồng đến khi bén rễ, sau đó chủ yếu dựa vào mưa; tránh nơi đọng nước kéo dài vì cây ưa đất thoát nước.
Bón phân
UF/IFAS cho biết cây mọc tốt nhất ở đất cát pha ẩm, màu mỡ nhưng chịu được nhiều loại đất; PFAF ghi rễ có nốt cố định đạm. Các nguồn không nêu lịch bón: bón lót phân hữu cơ hoai khi trồng, sau đó chỉ bón nhẹ nếu cây chậm lớn.
Cắt tỉa
UF/IFAS ghi cần tỉa để cấu trúc cây khỏe: giữ các cành chính cách đều nhau dọc một thân chính. Hãy tạo tán từ khi cây còn nhỏ để sau này khỏi phải cắt cành lớn; cây lớn gần nhà hoặc dây điện nên giao thợ chuyên nghiệp xử lý.
Nhân giống
Hạt nảy mầm dễ: PFAF khuyên ngâm hạt 24 giờ trong nước ấm, gieo ở khoảng 21 °C và cho tỷ lệ nảy mầm khoảng 90% sau 40–50 ngày; Wikipedia tiếng Việt cũng nhắc việc rạch nhẹ hạt để dễ nảy mầm. Cũng có thể giâm cành; để có quả ổn định, UF/IFAS khuyên chiết cành, ghép hoặc ghép mắt.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
UF/IFAS ghi lá và quả đều là nguồn rác: quả đậu giòn, phủ nhung, rơi xuống vỉa hè và đường gây dính bẩn trong thời gian ngắn. Cây rất cao và bóng dày cản cỏ mọc dưới tán (PFAF còn nhắc ảnh hưởng ức chế cây khác). UF/IFAS ghi cây không có sâu bệnh nghiêm trọng, cành chịu gió tốt và ít gãy, nhưng chỉ hợp vùng không sương giá và không trồng sát biển. Các nguồn không nói về phấn hoa hay mùi.
Để cây sai quả
Muốn có nhiều quả: cho cây nắng đầy đủ, đất ẩm thoát nước và tỉa tạo tán thoáng. UF/IFAS khuyên chiết, ghép hoặc ghép mắt để có quả chất lượng ổn định; hạt gieo có thể cho quả khác cây mẹ.