Dái ngựa
Swietenia macrophylla
Cây gỗ lớn họ Xoan với lá kép lông chim và quả nang gỗ dựng đứng, cho tán rộng nhưng cần chỗ trồng thoáng.
Chăm sóc và vị trí
Cần nắng đầy đủ khi trưởng thành, đất sâu màu mỡ thoát nước và đủ ẩm, chịu hạn và chịu gió bão khá; cây rất lớn, rễ khỏe nên cần chỗ trồng thoáng xa công trình; nhân bằng hạt tươi.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 2500 cm · Tán tối đa (cm): 1500 cm
Điều cần lưu ý
Wikipedia ghi có báo cáo tổn thương gan sau khi ăn hạt hoặc quả nang sống, PFAF ghi dầu hạt rất đắng và gây xổ; các nguồn không xếp độc tính cho mèo, chó hay trẻ em, nên không khẳng định an toàn. Không ăn hạt hay vỏ quả, không tự dùng làm thuốc; để trẻ nhỏ và thú cưng không nhai hạt. Ở đô thị cần chú ý cây rất lớn, rễ khỏe và vỏ quả gỗ rụng dưới tán.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Chỉ trồng ở nơi rộng như công viên, đường lớn có dải phân cách rộng hay khuôn viên: một nguồn Việt Nam ghi cây cao 20–30 m, còn PFAF cho biết cây trưởng thành hoàn toàn có thể cao và rộng tới khoảng 35 m. Một nguồn Việt Nam cảnh báo rễ khỏe có thể phá công trình xung quanh; các nguồn không nêu khoảng cách an toàn tới nhà, đường ống, vỉa hè hay dây điện trên cao, nên cần khảo sát hiện trường trước khi trồng. Trồng trên đất công cần được chủ đất hoặc cơ quan quản lý cây xanh cho phép.
Ánh sáng
Cây non chịu được bóng, nhưng cây lớn cần nắng đầy đủ ở phía trên tán. Cây phổ biến khắp Việt Nam, nhất là miền Nam, và rụng lá ngắn vào khoảng tháng 1–2 theo một nguồn Việt Nam. PFAF xếp cây vào vùng USDA 10–12 nên không hợp nơi có sương giá.
Tưới nước
PFAF cho biết cây thích đất ẩm; nguồn Việt Nam ghi cây chịu hạn tốt khi đã bén rễ. Tưới đều cây non trong mùa khô cho đến khi rễ ăn sâu.
Bón phân
Cây thích đất sâu, màu mỡ, thoát nước, pH khoảng 6–8,5 và chịu được cả đất sét nặng. Các nguồn không đưa liều phân cụ thể; khi trồng trộn phân hữu cơ hoai vào hố và bón nhẹ khi cây còn nhỏ.
Cắt tỉa
Các nguồn không nêu lịch cắt tỉa riêng cho cây này. Theo thực hành chung, giữ một thân chính thẳng và cắt cành mọc chen khi cây còn nhỏ; cây lớn có tán cao nên nhờ người có chuyên môn xử lý, đeo găng và đồ bảo hộ.
Nhân giống
Nhân bằng hạt: hạt tươi không cần xử lý, hạt bảo quản thì ngâm nước ấm 12 giờ. Gieo dưới lớp đất khoảng 3 cm; hạt nảy mầm sau 10–17 ngày với tỷ lệ trên 90%, và nên che bóng cây con đến khi cao 50–100 cm.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Ở đô thị: cây rất lớn, rễ khỏe có thể phá công trình xung quanh; rụng lá và quả gây bẩn, cần dọn theo mùa; vỏ quả gỗ lớn (dài 8–20 cm, có nguồn ghi tới 40 cm) rụng sau khi nứt nên tránh chỗ đỗ xe hoặc lối đi đông người ngay dưới tán. PFAF ghi cây chịu gió mạnh và kháng bão, nguồn Việt Nam ghi chịu gió bão khá; nhưng PFAF cũng nói cây không chịu được gió biển ven bờ, trong khi nguồn Việt Nam ghi chịu mặn khá, nên các nguồn chưa thống nhất. PFAF ghi sâu đục lỗ làm hỏng gỗ. Cây có thể xâm nhập rừng tự nhiên sau khi bị xáo trộn, nên không trồng gần khu bảo tồn. Loài được xếp Nguy cấp theo IUCN và thuộc Phụ lục II CITES (quần thể Tân Thế giới).
Để cây nhiều lá, xanh tốt
Để có tán lá đẹp: cho nắng đầy đủ, đất sâu thoát nước và tưới đều khi còn non. Lá kép lông chim dài tới khoảng 45 cm gồm nhiều cặp lá chét bóng không có lá chét đỉnh, cho tán rộng, tròn và thoáng.