Xoan
Melia azedarach
Cây rụng lá với hoa tím nhạt thơm và chùm quả vàng, nhưng quả độc nếu ăn nên cần thận trọng nơi có trẻ em.
Chăm sóc và vị trí
Ưa nắng, mọc được trên hầu hết loại đất trừ đất ngập úng, chịu hạn tốt; gỗ giòn dễ gãy nên cần tỉa tạo tán sớm; quả độc, không trồng gần nơi trẻ em và thú cưng vui chơi; nhân bằng hạt hoặc cành rễ.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 1000 cm · Tán tối đa (cm): 600 cm
Điều cần lưu ý
Quả có độc: UF/IFAS ghi quả độc với người khi ăn nhiều (chim thì không bị), còn Pharmacity và Wikipedia ghi mọi bộ phận, nhất là quả và vỏ rễ, đều có độc, gây nôn, tiêu chảy, đau bụng, co giật, có thể tử vong; mèo và chó cũng bị ngộ độc. Tránh trồng ở sân trường, sân chơi; không tự ăn hay dùng làm thuốc; đeo găng khi cắt tỉa, rửa tay sau khi chạm. Nếu nghi ngộ độc, đến cơ sở y tế hoặc thú y ngay.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Cây cao khoảng 7–15 m, tán tròn thưa rộng chừng 5–8 m, nên cần chỗ thoáng. Chọn nơi cách xa sân chơi, trường học và chuồng gia súc vì quả độc. Các nguồn không nêu khoảng cách an toàn tới nhà, đường ống, vỉa hè hay dây điện trên cao, nên cần khảo sát hiện trường; UF/IFAS xếp rễ không gây vấn đề nhưng gỗ giòn dễ gãy. Trồng trên đất công cần được chủ đất hoặc cơ quan quản lý cây xanh cho phép.
Ánh sáng
Ưa nắng đầy đủ, mọc dễ ở nơi quang đãng. Cây rụng lá vào mùa đông nên tán trơ cành trong mùa lạnh; Cal-IPC ghi cây già chịu được sương giá, nên mùa đông lạnh ở miền Bắc không phải trở ngại lớn.
Tưới nước
Cây non tưới đều đến khi bén rễ; cây lớn rất chịu hạn nhưng không hợp đất ngập úng kéo dài. UF/IFAS ghi cây mọc được ở hầu hết loại đất, trừ đất ẩm ướt.
Bón phân
Cây thích nghi với nhiều loại đất nên ít cần bón; chỉ bón lót phân hữu cơ hoai vào hố trồng và bón nhẹ khi cây còn nhỏ. Các nguồn không đưa liều lượng bón cụ thể, nên chỉ bón nhẹ và quan sát màu lá để điều chỉnh.
Cắt tỉa
Cần tỉa tạo tán từ khi còn nhỏ: UF/IFAS khuyên chọn vài cành chính cách đều nhau và tỉa thưa tán để có cấu trúc chắc. Cây có gỗ rất giòn và dễ gãy ở chạc, nên xử lý sớm các chạc yếu. Đeo găng khi cắt tỉa vì mọi bộ phận có độc.
Nhân giống
Nhân bằng hạt hoặc cành rễ (UF/IFAS). Hạt được chim ăn quả mang đi xa, và cây mọc chồi lại từ rễ và gốc đã chặt, nên khó diệt hẳn khi đã lan.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Ở đô thị: gỗ giòn nên cành dễ gãy khi bão, chạc kém chắc dễ xé; quả và lá rụng nhiều gây bẩn đường, quả chín treo trên cành suốt mùa đông và rụng dần; quả độc nên cần cân nhắc ở nơi có trẻ em. Hoa thơm nồng, các nguồn không nói về dị ứng phấn hoa. Cây có thể mọc lan thành nhiều nơi nhờ chim; vài nơi coi là loài xâm lấn (chưa có nguồn nói rõ ở Việt Nam). Sâu bệnh: rệp vảy, rầy phấn trắng, nấm bồ hóng và bệnh đốm lá gây rụng lá sớm.
Để cây ra nhiều hoa
Để ra nhiều hoa: cho nắng đầy đủ và giữ tán thoáng bằng cách tỉa thưa. Hoa tím nhạt rất thơm nở thành chùm lớn vào tháng 2–3 ở Việt Nam, sau đó kết quả tròn xanh rồi vàng nhạt.