Xà cừ
Khaya senegalensis
Thân lớn, tán rậm xanh quanh năm, vỏ nứt thành mảng tròn như đồng xu, là hàng cây quen thuộc trên nhiều đường phố Hà Nội.
Chăm sóc và vị trí
Cần nắng, đất sâu màu mỡ và rất nhiều chỗ cho rễ và tán; chịu hạn tốt nhờ rễ cọc và chịu được ngập; tỉa định kỳ trước mùa mưa bão và theo dõi thân nghiêng, cong, rễ bị cắt.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 2500 cm · Tán tối đa (cm): 2000 cm
Điều cần lưu ý
Chưa có xếp hạng độc tính chính thức cho cây này, nên không khẳng định an toàn hay độc; PFAF ghi vỏ cây được dùng làm thuốc độc tẩm tên và thuốc độc cá ở châu Phi. Không tự ăn hay dùng làm thuốc, giữ trẻ nhỏ và thú cưng không nhai vỏ, quả. Rủi ro chính trong đô thị là cây lớn đổ hoặc gãy cành khi mưa bão, nhất là ở vỉa hè hẹp, rễ bị cắt hay thân nghiêng.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Chỉ trồng ở nơi rộng: vi.wikipedia nêu cây cao 35–40 m ở điều kiện thuận lợi, còn PFAF ghi khoảng 25 m cao và 20 m rộng khi trồng. Cây có rễ cọc sâu (PFAF) nhưng bài về xà cừ Hà Nội cho thấy cây dễ đổ khi vỉa hè hẹp, rễ bị cắt để làm công trình ngầm sát gốc và tán mất cân đối. Vì vậy các nguồn không đưa khoảng cách chung đến nhà, đường ống, vỉa hè và dây điện; khoảng cách đó cần khảo sát hiện trường. Trồng trên đất công phải được cơ quan quản lý cây xanh hoặc chủ đất cho phép. Cây hợp vùng nóng ẩm (PFAF ghi trồng được tới khoảng 1.800 m và USDA 10–12), mọc được trên đất cát ven biển miền Trung (vi.wikipedia). Nên trồng cây con từ bầu thay vì rễ trần vì cho kết quả tốt hơn (PFAF).
Ánh sáng
Ưa nắng đầy đủ (vi.wikipedia); PFAF ghi cây non khá chịu bóng nhưng cây già thích nơi nắng. Trồng nơi thoáng để tán cân đối, vì cây vươn về phía có ánh sáng sẽ thân nghiêng, cong (bài về xà cừ Hà Nội).
Tưới nước
Cây rất chịu hạn khi đã bén rễ nhờ rễ cọc sâu hình thành ngay trong năm đầu, và rất chịu ngập (PFAF); PFAF ghi lượng mưa ưa thích 800–1.300 mm mỗi năm. Tưới đều cho cây non cho tới khi rễ cái ăn sâu, sau đó chỉ cần tưới thêm khi nắng hạn rất dài.
Bón phân
PFAF ghi cây mọc tốt nhất ở đất sâu, màu mỡ, ẩm và hơi chua (pH 5–6, chịu 4,5–7,5), nhưng các nguồn không đưa liều phân cụ thể. Hãy trộn phân hữu cơ hoai mục vào hố trồng, phủ gốc và bón thêm nhẹ cho cây non trong mùa mưa. Cây trồng từ hạt cần 20–25 năm mới bắt đầu ra quả (PFAF).
Cắt tỉa
Bài về xà cừ Hà Nội kiến nghị không chỉ cắt tỉa mà còn kiểm tra tổng thể cây, xử lý ngay cây nghiêng, cong vào lòng đường; vi.wikipedia khuyên giới hạn đường kính thân cây trên vỉa hè dưới 400 mm để giảm nguy cơ đổ. Cây có tán rộng, nhiều cành và cành non rủ xuống, nên cần tỉa định kỳ để giữ tán cân đối, đặc biệt trước mùa mưa bão. Giao việc này cho đội cắt tỉa được cấp phép, nhất là gần dây điện.
Nhân giống
Nhân bằng hạt: hạt tươi nảy mầm tốt nhất, thường gần 100%, gieo trong luống ươm có che bóng nhẹ, bắt đầu nảy mầm sau khoảng 3 tuần. Cây con được cho vào bầu khi cao khoảng 5 cm và nuôi khoảng 12 tháng trước khi trồng (PFAF). Cây cũng ra chồi từ gốc và rễ sau khi cắt (PFAF).
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Sâu bệnh được ghi nhận: sâu đục chồi Hypsipyla robusta, bọ Lytus hại thân và vi khuẩn Xanthomonas gây u bướu và chảy nhựa (vi.wikipedia); mối cũng ăn gỗ (PFAF). Với đô thị: cây cao to, tán rộng và cành lớn nên dễ gãy đổ khi mưa bão, nhất là khi vỉa hè hẹp, rễ bị cắt, thân nghiêng hoặc tán mất cân đối (bài về xà cừ Hà Nội). Quả nang gỗ dài tới 8 cm và lá rụng bớt gây rác, và cây ra rất nhiều hạt nên cây con có thể mọc lan (Daley's Fruit). Hoa trắng hơi thơm (Wikipedia); các nguồn chưa nói về dị ứng phấn hoa.
Để cây nhiều lá, xanh tốt
Để tán dày, xanh quanh năm và cân đối: cho đủ nắng, đất sâu màu mỡ, trồng ở nơi rộng và tỉa định kỳ. Hoa nhỏ màu trắng nở khoảng tháng 4–5 và quả chín khoảng tháng 10, thường chỉ ở cây già (vi.wikipedia).