Atiso
Cynara cardunculus
Cây thảo lớn lá xẻ bạc, hái nụ hoa trước khi nở làm rau và lá để pha trà; hợp khí hậu mát như Đà Lạt.
Chăm sóc và vị trí
Cần nắng đầy (PFAF: không mọc được trong bóng), đất thoát nước, ưa đất ẩm và nhiều nước trong mùa sinh trưởng. Hợp khí hậu mát (USDA 5–9) nhưng có thể cần che chắn khi mùa đông lạnh; PFAF ghi mùa đông ẩm gây hại hơn mùa đông lạnh. Wikipedia: cần đất tốt, tưới đều, bón phân và che sương giá; chưa có nguồn nào xác nhận cây trồng tốt ở đồng bằng nóng ẩm Việt Nam, nên hãy coi đây là cây vùng mát như Đà Lạt.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 150 cm · Tán tối đa (cm): 100 cm
Điều cần lưu ý
PFAF cảnh báo cây có thể gây dị ứng da do lactone, cần thận trọng khi có tắc mật và có thể làm giảm tiết sữa. Chưa có xếp hạng độc tính cho chó, mèo và trẻ nhỏ nên không khẳng định an toàn. Wikipedia ghi các tác dụng sức khỏe dựa vào một nguồn y tế mà bài không tóm tắt, nên thông tin dân gian bên dưới không phải bằng chứng và không thay tư vấn y tế.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Chọn chỗ nắng đầy, đất sâu thoát nước, che bớt gió. PFAF: cây cao khoảng 1,5 m, rộng 1 m; Wikipedia: cao 1,4–2 m, lá dài 50–83 cm, nụ hoa rộng 8–15 cm. Cây sống ngắn, vài năm (Wikipedia), nên trồng chồi con mới hằng năm.
Ánh sáng
PFAF: cần nắng đầy, không mọc được trong bóng. Cây vùng mát nên ở nơi nóng quanh năm cần che nắng chiều (suy luận, nguồn không nêu).
Tưới nước
PFAF: ưa đất ẩm và cần nhiều ẩm trong mùa sinh trưởng; mùa đông ẩm gây hại hơn lạnh. Wikipedia: cần tưới đều. Tưới đều khi đất mặt khô, nhưng bảo đảm đất thoát nước, nhất là vào mùa mưa.
Bón phân
Wikipedia: cần được bón phân đều. Các nguồn không đưa lịch cụ thể; bón lót phân hữu cơ hoai và bón nhẹ theo nhãn khi cây ra lá và nụ (kinh nghiệm chung).
Cắt tỉa
Các nguồn không nêu cách tỉa. Cắt bỏ lá già và thân đã ra nụ sau thu hoạch (kinh nghiệm chung, nguồn không nêu). PFAF: chia chồi con mỗi ba năm.
Nhân giống
PFAF: gieo hạt trong nhà kính vào đầu xuân hoặc gieo tại chỗ vào tháng 4, sâu 2 cm, 2–3 hạt mỗi chỗ và bảo vệ khỏi chuột; hoặc chia chồi con vào tháng 3–4 hay tháng 11. Wikipedia: có thể chia gốc, giâm rễ hoặc nuôi cấy mô, và hằng năm trồng chồi con có rễ.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Wikipedia ghi nấm Verticillium dahliae và Rhizoctonia solani; mùa đông ẩm gây hại hơn mùa đông lạnh (PFAF). Nụ để nở thành hoa sẽ thô và gần như không ăn được. Cây yếu hơn khi nóng ẩm quanh năm (suy luận từ hồ sơ cây vùng mát).
Để hái được nhiều
Wikipedia: phần ăn được là nụ hoa trước khi nở, cắt chừa 2–5 cm cuống; sau khi nở nụ thô, hầu như không ăn được. PFAF: chỉ ăn gốc lá bắc và phần 'tim'; lá dùng pha trà và PFAF ghi dùng dân gian cho gan, mật (mức dùng thuốc 5/5), còn Wikipedia ghi uống trà atiso ở Việt Nam, Romania, Mexico. Đây là thông tin dân gian, không phải bằng chứng y tế.