Quân tử lan
Clivia miniata
Quân tử lan không phải lan thật mà thuộc họ Amaryllidaceae, lá xanh đậm bản dài, hoa cam nở thành chùm; mọi bộ phận đều có độc, nhất là phần gốc.
Chăm sóc và vị trí
Ưa bóng mát đến bóng bán phần và mát, khoảng 15–25 °C; trồng chậu chật, giá thể tơi thoát nước, tưới vừa phải, nghỉ mát đêm dưới khoảng 10 °C một đến hai tháng để ra hoa; nhân bằng tách cây con.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 60 cm · Tán tối đa (cm): 75 cm
Điều cần lưu ý
Mọi bộ phận đều có độc (lycorin và các alkaloid khác), phần gốc củ độc nhất. ASPCA ghi độc với chó, mèo và ngựa: ăn phải gây nôn, chảy dãi, tiêu chảy; liều lớn có thể gây co giật, tụt huyết áp, run và loạn nhịp tim. NC State ghi cây không gây viêm da tiếp xúc. Để xa trẻ nhỏ và thú cưng, rửa tay sau khi chạm vào cây.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Trồng chậu có lỗ thoát nước, giá thể tơi xốp giàu mùn hơi chua, ví dụ mùn lá mục trộn trấu hun, ít cát và phân hữu cơ. Cây thích chậu chật rễ và có thể ở yên một chậu đến năm năm, nên chỉ thay chậu khi rễ chen đầy hẳn. Có thể đặt ở ban công râm mát, nhưng đưa vào nhà khi trời quá nóng.
Ánh sáng
Chịu bóng mát từ nắng lọt tán đến bóng khá sâu, thích nơi mát thoáng với chút nắng sáng sớm hoặc chiều muộn; nắng gắt trực tiếp làm cháy lá. Cây vẫn sống được dưới đèn trong nhà, nên phòng không cửa sổ cần đèn trồng cây bật nhiều giờ mỗi ngày. Không nguồn nào nêu mức lux tối thiểu hay nói cây tối quá sẽ ra sao; nếu nhiều năm không ra hoa, thử chuyển chỗ có thêm nắng sáng.
Tưới nước
Giữ giá thể hơi ẩm, trong nhà khoảng một tuần một lần và ngoài trời khoảng hai lần; cây chịu hạn khá nên thiếu nước ít nguy hiểm hơn thừa nước. Tưới vào sáng sớm, tránh tưới lên tán lá và để chỗ thoáng gió, vì úng gây thối gốc và tưới lên lá gây gỉ sắt.
Bón phân
Mỗi tháng một lần vào mùa cây sinh trưởng, dùng NPK pha loãng (ví dụ 20-10-10) hoặc phân hữu cơ như phân trùn quế, bón quanh gốc. Cây chậm lớn và ít đòi hỏi, nên không cần bón đậm.
Cắt tỉa
Ít phải tỉa: cắt lá già, lá vàng sát gốc và cắt cuống hoa sau khi hoa tàn. Hoa bền nên có thể cắt cắm bình. Rửa tay sau khi chạm vào cây vì mọi bộ phận đều có độc.
Nhân giống
Cách dễ nhất là tách cây con: nhấc cây mẹ ra, rũ đất, tách các chồi bên, trồng vào cát sạch, tưới một lần và đợi khoảng 2 tuần cho vết cắt khô trước khi trồng vào đất; rễ mọc sau 1–2 tháng. Gieo hạt rất lâu: quả chín mất khoảng một năm và cây con cần ít nhất 6 năm mới ra hoa.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Hay gặp rệp sáp, rệp vảy và nhện; ngoài trời ốc sên ăn hoa. Úng nước gây thối gốc, tưới lên lá gây bệnh gỉ sắt. Khoảng nhiệt hợp là 15–25 °C và nguồn NC State cần đêm dưới khoảng 10 °C để nghỉ, nên ở đồng bằng nóng quanh năm cây thường chỉ ra lá, ít ra hoa; mùa lạnh miền Bắc hoặc vùng cao hợp hơn. Cây ngừng lớn khi nóng quá, hãy đưa vào chỗ mát.
Để cây ra nhiều hoa
Để ra hoa: dùng cây đã trưởng thành (vài năm mới ra hoa), giữ chậu chật, cho nghỉ mát với đêm dưới khoảng 10 °C một đến hai tháng và tưới ít lại, rồi chăm đều khi cây ra nụ. NC State ghi hoa nở từ đầu mùa đông đến giữa mùa xuân và bền, mỗi cụm có khoảng 12–18 hoa nhỏ theo nguồn tiếng Việt.