Khế
Averrhoa carambola
Cây vừa tán rộng, quả có năm cạnh cắt ngang thành hình ngôi sao, ra hoa gần quanh năm.
Chăm sóc và vị trí
Cần nắng và đất thoát nước, không chịu úng, pH từ chua nhẹ đến kiềm nhẹ; chịu hạn nhưng ưa đất ẩm (PFAF: ưa 1.200–2.000 mm mưa mỗi năm). Không chịu sương giá: cây trưởng thành có thể chết ở −2 °C trở xuống, chồi non hại ở −1 °C. Wikipedia: cần ít nhất 1.800 mm mưa mỗi năm và có thể trồng đến độ cao 1.200 m.
Kích thước trưởng thành tham khảo
Chiều cao tối đa (cm): 800 cm · Tán tối đa (cm): 800 cm
Điều cần lưu ý
Quả chứa oxalat hòa tan và caramboxin, một chất độc thần kinh: Wikipedia và PFAF cùng ghi gây hại cho người bệnh thận mãn, có sỏi thận hoặc đang lọc máu, với các triệu chứng như nấc, nôn, lú lẫn, hôn mê và có thể tử vong. Người khỏe mạnh ăn vừa phải thường không sao nhưng người có bệnh thận tuyệt đối không ăn. Chưa có xếp hạng độc tính cho chó, mèo và trẻ nhỏ nên không khẳng định an toàn.
Hướng dẫn trồng và chăm sóc
Trồng và chọn chậu
Chọn chỗ nắng, đất thoát nước tốt, kín gió bớt. PFAF khuyên trồng cách nhau khoảng 6 × 6 m và ghi cây có thể cao tới 8 m, rộng 8 m, lớn chậm, nên cần chỗ rộng. Cây ghép có thể cho quả sớm hơn nhiều so với cây hạt (PFAF: cây ghép 1–2 năm, cây hạt 3–8 năm).
Ánh sáng
Cần nắng; các mục của PFAF không thống nhất, một mục ưa chỗ có chút bóng, một mục ghi không mọc được trong bóng, nên hãy chọn nắng nhiều và che nắng cho cây non nếu trời rất gắt (suy luận).
Tưới nước
Ưa đất ẩm, chịu hạn nhưng không chịu úng. Wikipedia ghi tưới vừa phải giúp qua mùa khô và mưa quá nhiều có thể giảm đậu quả. Tưới đều cho cây non; cây lớn chủ yếu nhờ mưa, tưới thêm trong đợt khô kéo dài (suy luận).
Bón phân
Các nguồn không đưa lịch bón phân. Bón lót phân hữu cơ hoai khi trồng và bón nhẹ theo nhãn cho cây non; PFAF ghi cây lớn không cần chăm sóc đặc biệt (kinh nghiệm chung cho phần còn lại, nguồn không nêu).
Cắt tỉa
PFAF: cây non lớn nhanh cần tỉa cành và tỉa bớt quả sớm; cây trưởng thành thì không cần tỉa hay chăm sóc đặc biệt. Cắt cành khô, cành chen và giữ tầm hái vừa phải; cành lớn nên nhờ người có chuyên môn.
Nhân giống
PFAF: hạt chỉ giữ sức nảy mầm trong thời gian ngắn và cho kết quả không đồng đều, nên cách thông dụng là ghép mắt hoặc ghép lên gốc cây hạt 1 năm tuổi; cũng có giâm cành xanh, uốn cành và chiết cành. Wikipedia: hạt lấy ra khỏi quả mất sức nảy mầm trong vài ngày. Nên mua cây ghép từ vườn ươm uy tín.
Sâu bệnh và vấn đề thường gặp
Wikipedia ghi sâu hại chính là ruồi đục quả, sâu đục quả, kiến và chim. Nhặt quả rụng thường xuyên và có thể bao quả để chống ruồi (kinh nghiệm chung, nguồn không nêu). Sương giá và úng nước làm hại cây; ở bờ biển cây không hợp vì không chịu hơi muối (PFAF: không chịu vùng biển).
Để cây sai quả
Để có nhiều quả: nắng nhiều, ẩm đều, tỉa bớt quả khi cây còn non, chọn cây ghép. Wikipedia: cây ra hoa quanh năm, quả ngon nhất ngay sau khi chín, khi vàng với chút xanh nhạt; quả hái hơi xanh sẽ vàng nhưng không ngọt thêm. Người có bệnh thận không ăn quả này.